Lees ook als inleiding over dit onderwerp: «Geopolitiek van de groene economie»

Spaarlampen, windmolens, elektrische auto's worden beschouwd als innovaties die leiden naar een duurzame maatschappij. Is dat echt zo?

Deze ‘groene' producten zijn sterk afhankelijk van zeldzame aarden, dat zijn zeventien metalen met unieke eigenschappen die gebruikt worden in schone technologieën.

Maar er komt steeds meer kritiek op de exploitatievoorwaarden in de mijnen waar deze mineralen worden ontgonnen. Daar wordt heel wat sociale en milieuschade aangericht.

95% van de mijnen die vandaag worden geëxploiteerd bevinden zich in China, zowel in Binnen-Mongolië als in het zuiden, in de provincies Guangdong (in de buurt van Hongkong) en Jiangxi (dat onlangs werd getroffen door overstromingen met veel doden tot gevolg). De werknemers die zeldzame aarden delven, hoeven niet af te dalen in sombere gangen, maar hun loon beantwoordt aan de Chinese normen: 150 euro per maand voor werk in ploegen die 24 uur op 24 doorwerken. De sector wordt gedeeltelijk gecontroleerd door een metaalmaffia. 50% van de zeldzame aarden komen terecht in het Westen via smokkelroutes. De «bazen» hebben uiteraard weinig aandacht voor de mensenrechten van hun werknemers. De werknemers worden onvoldoende beschermd tegen mijnstof en radioactieve gassen die vrijkomen bij de chemische ontginning van de «zeldzame aarden» en dreigen daardoor longziektes op te doen.

Een andere bron van problemen: er bestaan geen ‘zuivere' vindplaatsen van zeldzame aarden. Ze komen voor in de vorm van oxiden, vaak vermengd met andere mineralen. Een zeldzame aarde wordt verkregen door het via een chemische bewerking te onttrekken aan het magma van de aarde. Als die bewerking op de ontginningsplaats wordt uitgevoerd door kleine bedrijven, dan veroorzaakt dat aanzienlijke milieuschade omdat zware metalen zoals lood en kwik gewoon doorsijpelen in de rivieren.

Keith Bradsher, correspondent van de New York Times in Hongkong en specialist Aziatische zaken, stelde dat met eigen ogen vast. Hij vertelt hoe de mijnwerkers te werk gaan: ze harken de grond bij elkaar, doen de verzamelde klei in putten en mengen er oplosmiddelen in om de zeldzame aarden te delven. Onvermijdelijk sijpelen er chemische stoffen, soms krachtige zuren, in de grond, die uiteindelijk terechtkomen in beekjes, rivieren, en aangrenzende akkers. Aan de huidige exploitatiesnelheid zullen de lagen met zeldzame aarden, en het landschap daar rond, in Mongolië binnen 15 tot 30 jaar uitgeput zijn. Keith Bradsher bezocht zo een verlaten mijn waar vroeger zeldzame aarden werden gedolven. Tien jaar na de sluiting kan de grond nog altijd niet worden bewerkt.

Dat betekent dat het model van de schone maatschappij in het Westen steunt op een buitengewoon vervuilende mijnindustrie in China, die (gedeeltelijk) in handen is van criminele organisaties!

Wat kunnen we daaraan doen?

Er werden al verschillende antwoorden geformuleerd op deze uitdaging. Ten eerste kondigde de Chinese regering in mei 2010 een repressieve campagne aan om de illegale exploitatie van zeldzame aarden te beteugelen. De autoriteiten gaan de sector strenger reglementeren, met verwerkingsminima per fabriek en exportquota die sterk worden betwist door Europa en de USA. Strengere regels verminderen het aantal actoren en vergemakkelijken de controle erop. Maar volgens Christian Hocquard, economist van het BRGM (1) en expert in zeldzame aarden (geciteerd door Actu-Environnement), «zijn er verscheidene verklaringen voor de exportbeperkingen. Eerst zou men de producenten willen groeperen om de lozingen beter te kunnen controleren. Dat zou moeten leiden tot de sluiting van de meest vervuilende kleine producenten en tot het verminderen van de productie (...) »

Als men in China iets doet rond de ontginning van grondstoffen, kunnen er aan de andere kant van de keten, bij de productie van het afgewerkte product, ook nieuwe productie- en consumptiepraktijken ontstaan. Zo hekelt de ngo Amis de la Terre « de wedloop naar de miniaturisering, de ontwikkeling van steeds krachtigere processors en steeds plattere beeldschermen» die «de industrie van de nieuwe technologieën steeds meer en steeds sterker afhankelijk maakt van zeldzame aarden». We zouden ons moeten kunnen losmaken van deze technologische overconsumptie. Maar we moeten de lat niet te hoog leggen. De Europese ngo vindt dat de constructeurs er minstens zouden moeten voor zorgen dat de geproduceerde apparaten een langere levensduur hebben. Het op de markt brengen van de iPad is voor Amis de la Terre echter een teken dat net het tegenovergestelde gebeurt. De producenten programmeren de economische veroudering van hun technologische speeltjes om de kip met de gouden eieren niet te slachten. Moraal: de iPad is gemaakt om twee jaar mee te gaan, dat is precies de levensduur van de batterij die aan het apparaat gesoldeerd is ...

Blijft de recyclage. Dat zou kunnen bijdragen tot een beperking van de druk op de exploitatie van Chinese vindplaatsen van zeldzame aarden. Maar dat is gemakkelijker gezegd dan gedaan. Deze optie stuit immers op verschillende beperkingen. Zo zijn er de technische moeilijkheden: je hebt een groot volume van afgedankte producten nodig die voldoende recupereerbare zeldzame aarden bevatten, anders zijn privé-operatoren niet geïnteresseerd. Daarnaast zijn er de economische problemen: een verwerkingsproces dat tegelijk ecologisch en economisch verantwoord is. «De zeldzame aarden die worden gebruikt in elektronische producten voor beeldschermen en voor de verlichting met fluorescerende en led-lampen, zijn complexe alliages van erg zuivere zeldzame aarden. Ze worden gebruikt als lichtgevende verfstoffen om een specifiek wit licht te verkrijgen en de hoeveelheden zeldzame aarden in elk product zijn miniem», vertelt Christian Hocquard. «De recyclage van dergelijke producten blijkt dan moeilijk en duur te zijn. Alleen aanzienlijke steun en/of reglementering kan deze vaststelling omkeren. Dringend onderzoek naar de recyclage van zeldzame aarden lijkt dan ook absoluut noodzakelijk te zijn».

In sommige gevallen ligt recuperatie echter voor de hand: bijvoorbeeld bij het directe hergebruik van de grote magneten in de windgeneratoren van de nieuwe generatie. Het gaat om grote volumes en de prijzen van de zeldzame aarden die erin zitten, hoofdzakelijk dysprosium en terbium, zijn hoog. Hetzelfde geldt voor bepaalde elektrische motoren. Ze moeten dus ‘enkel' gerecupereerd worden... Maar daarbij moet men wel rekening houden met de lange tot erg lange levensduur van de producten.

Het probleem van de recyclage van afgedankte producten die zeldzame aarden bevatten is dus nog niet opgelost. Er zullen nog veel jaren verlopen vooraleer deze recuperatie een betekenisvolle impact kan hebben op de vraag naar primaire mineralen. In afwachting van vooruitgang op dat vlak, blijkt een matig gebruik eens te meer de beste optie te zijn voor het behoud van een Aarde die niet zeldzaam, maar uniek is.

Olivier Bailly

(1) Het BRGM, dat tot 2004 het Bureau de recherches géologiques et minières werd genoemd, stelt zich voor als « een openbare instelling die een referentie is voor toepassingen van de wetenschap van de Aarde bij het beheren van hulpbronnen en de risico's van de bodem en ondergrond. » (jaarverslag 2008) - http://www.brgm.fr/

Bronnen:

1. « Earth-Friendly Elements, Mined Destructively », Keith Bradsher, New York Times, 25 december 2009, http://www.nytimes.com

2.http:// Het interview met Christian Hocquard - http://www.actu-environnement.com

3. « L'iPad : assez de gadgets nuisibles », Amis de la Terre - Frankrijk, persbericht, 28 mei 2010, http://www.amisdelaterre.org

4. Video: erg interessante reportage die een synthese biedt van de politieke, sociale en milieu-uitdagingen van «zeldzame aarden». Omvat ook een kort item over de arbeidsomstandigheden van de werknemers en de milieu-impact van de productie op de omgeving: "Rare Earth Mineral Mining in China»: http://www.youtube.com